Muris Muvazaası (Mirastan Mal Kaçırma) Nedeniyle Tapu İptal ve Tescil Davası ve Yargı Uygulamaları

1. Giriş ve Kavramsal Çerçeve

Muris muvazaası (mirastan mal kaçırma), mirasbırakanın (murisin) terekesindeki malvarlığı değerlerini, yasal veya atanmış mirasçılarından kaçırmak amacıyla yaptığı hileli ve muvazaalı işlemler bütünüdür. Uygulamada en sık rastlanan görünüm biçimi; murisin gerçekte bağışlamak istediği bir taşınmazı tapu memuru önünde satış ya da ölünceye kadar bakma sözleşmesi şeklinde devretmesidir.

Bu hukuki kurum, pozitif hukukta müstakil bir kanun maddesi olarak tanımlanmamış olup; Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) 19. maddesinde düzenlenen genel muvazaa hükmü ile Yargıtay’ın 01.04.1974 tarih ve 1/2 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararı (İBK) çerçevesinde şekillenmiştir.

2. Muris Muvazaasının Hukuki Unsurları

Bir devir işleminin muris muvazaası sebebiyle geçersiz sayılabilmesi için kümülatif olarak şu dört unsurun varlığı aranır:

1. Görünürdeki Sözleşme: Muris ile devralan tarafın resmi memur önünde yaptıkları, ancak gerçek iradelerini yansıtmayan sözleşmedir (genellikle satış veya ölünceye kadar bakma akdi). Bu işlem, tarafların gerçek iradesini taşımadığı için TBK m. 19 uyarınca geçersizdir.
2. Muvazaa Anlaşması: Mirasbırakan ile lehine devir yapılan kişinin, görünürdeki işlemin hiçbir hüküm ve sonuç doğurmayacağı yönünde vardıkları mutabakattır.
3. Mirasçıları Aldatma Kastı: Yapılan tasarrufun temel saikinin, diğer mirasçıların ileride terekeden hak almalarını engellemek olmasıdır.
4. Gizli Sözleşme: Tarafların gerçek iradelerini oluşturan işlemdir (çoğunlukla bağışlama). Ancak taşınmaz mülkiyetinin devrini öngören gizli bağış sözleşmesi; Türk Medeni Kanunu’nun (TMK) 706., Türk Borçlar Kanunu’nun 237. ve Tapu Kanunu’nun 26. maddelerinde öngörülen resmi geçerlilik şekil şartına uyulmadığından şekil noksanlığı nedeniyle kesin hükümsüzdür (butlan).

3. Dava Açma Hakkı, Süre ve Usul Hükümleri

Aktif Husumet (Dava Açabilecek Kişiler)

01.04.1974 tarihli İBK uyarınca, muris muvazaasına dayalı tapu iptal ve tescil davasını, saklı pay sahibi olsun ya da olmasın, miras hakkı zedelenen tüm yasal mirasçılar açabilir. Ayrıca atanmış mirasçılar da bu davayı ikame etme hakkına haizdir. Mirasçıların bu davayı açabilmesi için tenkis davasındaki gibi saklı paylarının zedelenmiş olması zorunlu değildir.

Zamanaşımı ve Hak Düşürücü Süre

Muris muvazaası iddiasına dayalı işlemler mutlak butlanla sakat olduğundan ve kamu düzeniyle bağlantılı bir geçersizlik söz konusu olduğundan, bu davalar herhangi bir zamanaşımı veya hak düşürücü süreye tabi değildir. Murisin vefatından sonra her zaman açılabilir.

Görevli ve Yetkili Mahkeme

Taşınmazın aynına ilişkin muris muvazaası davalarında Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun (HMK) 12. maddesi gereğince kesin yetkili mahkeme taşınmazın bulunduğu yer mahkemesidir. Görevli mahkeme ise dava değerine bakılmaksızın Asliye Hukuk Mahkemesidir (HMK m. 2).

4. İspat Kriterleri ve Yargıtay’ın Yerleşik Uygulaması

Muris muvazaası davalarında ispat yükü, muvazaa iddiasında bulunan davacı mirasçıya aittir. Mirasçılar işlemde taraf değil üçüncü kişi konumunda olduklarından, muvazaa iddiasını tanık dahil her türlü hukuki delille ispatlayabilirler.

Yargıtay içtihatlarında davanın esası incelenirken şu hususlar göz önünde bulundurulur:

• Ülke ve yörenin gelenek ve görenekleri,
• Toplumsal eğilimler ve ailenin geleneksel yapısı (örneğin erkek çocuğa mal aktarma saiki),
• Mirasbırakanın sözleşmeyi yapmakta haklı ve makul bir nedeninin bulunup bulunmadığı,
• Murisin devir tarihindeki mali durumu ve paraya ihtiyacının olup olmadığı,
• Devralan kişinin alım gücü ve gelir durumu,
• Taşınmazın resmi akitteki satış bedeli ile devir tarihindeki gerçek piyasa değeri arasındaki fahiş fark.

5. Şirket Hisselerinin Devrinde Muris Muvazaası ve Görev Sorunu

Klasik anlamda 01.04.1974 tarihli İBK tapulu taşınmazlara ilişkindir. Ancak mirasbırakanın ticari şirketlerdeki paylarını diğer mirasçılardan mal kaçırmak kastıyla devretmesi durumunda da genel muvazaa hükümleri (TBK m. 19) veya koşulları varsa tenkis hükümleri (TMK m. 560 vd.) gündeme gelmektedir. Bu uyuşmazlıklarda davanın hangi mahkemede (Asliye Hukuk Mahkemesi mi, Asliye Ticaret Mahkemesi mi) görüleceği hususunda görev tartışmaları doğmaktadır.

Emsal Yargı Kararları

• İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 37. Hukuk Dairesi'nin 16.11.2021 tarihli, E. 2021/471, K. 2021/1816 sayılı Kararı: Dava, muris muvazaasına dayalı limited şirket hisse devrinin iptali, olmadığı takdirde tenkis talebine ilişkindir. Asliye Hukuk Mahkemesi ile Asliye Ticaret Mahkemesi arasındaki görev uyuşmazlığında merci tayini incelenmiştir. Kararda, 6102 sayılı TTK'nın 4/1. maddesi kapsamında her iki tarafın ticari işletmesiyle ilgili bir husus bulunup bulunmadığı değerlendirilmiş ve şirket hisse devirlerinin şekli yönden çekişmeli olmaması ile tarafların sıfatları gözetilerek uyuşmazlığın Asliye Hukuk Mahkemesinde çözümlenmesi gerektiğine yönelik ilkeler ele alınmıştır.

• İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 1. Hukuk Dairesi'nin 17.05.2022 tarihli, E. 2022/570, K. 2022/1316 sayılı Kararı: Mirasbırakanın limited şirketteki payını bedelsiz ve muvazaalı olarak oğluna devrettiği iddiasıyla açılan hisse devrinin iptali davasında, Aydın Asliye Ticaret Mahkemesi'nce HMK m. 114/1-c gereği dava şartı noksanlığı sebebiyle davanın usulden reddine ve görevli Asliye Hukuk Mahkemesine gönderilmesine karar verilmiş, istinaf incelemesinde görev kuralları ile muris muvazaası iddiasının genel mahkemelerde incelenmesi gerekliliği denetlenmiştir.

• İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 1. Hukuk Dairesi'nin 27.02.2024 tarihli, E. 2022/3302, K. 2024/246 sayılı Kararı: Aynı uyuşmazlığa ilişkin müteakip yargılama sürecinde, murisin hisse devri esnasında paraya ihtiyacının bulunup bulunmadığı, yaşı ve malvarlığı durumu irdelenmiş; muris muvazaasına dayalı taleplerin şirketler hukuku boyutu ile miras hukuku boyutu arasındaki görev sınırları HMK m. 114 ve m. 115 kapsamında incelenmiştir.

6. Sonuç

Muris muvazaası nedeniyle tapu iptal ve tescil davaları, şekil kurallarının arkasına gizlenen irade uyuşmazlıklarını ve mirasçıların hak kayıplarını telafi eden kritik bir yargısal yoldur. Murisin gerçek iradesinin tespiti; tarafların sosyo-ekonomik durumları, banka kayıtları ve yerel teamüller gibi geniş bir delil yelpazesinin titizlikle değerlendirilmesini gerektirir. Taşınmazların yanı sıra şirket hisselerinin devri gibi karmaşık işlemlerin söz konusu olduğu hallerde ise genel muvazaa ve tenkis kurallarının doğru tayin edilmesi ile görevli mahkemenin (Asliye Hukuk / Asliye Ticaret) doğru belirlenmesi, usul ekonomisi ve davanın seyri açısından hayati öneme sahiptir.